آژانس خبری ایذه – ایزنا ؛ ایذه را میتوان یکی از متفاوتترین پهنههای تاریخی زاگرس دانست؛ سرزمینی که تاریخ در آن تنها در موزهها و کتابها باقی نمانده و بخشی از آن بر دیواره کوهها، صخرهها و محوطههای تاریخی منطقه قابل مشاهده است.
اشکفت سلمان، کولفرح، خونگ اژدر، شمی، گوردخمهها، سنگنگارهها و دیگر محوطههای تاریخی، مجموعهای از شواهد فرهنگی و تاریخی را در این منطقه شکل دادهاند که ارزش آنها فراتر از یک اثر منفرد است.
همین ویژگی باعث شده موضوع ثبت جهانی ایذه سالها در محافل تخصصی میراث فرهنگی مطرح باشد.
پرونده ایذه از چه زمانی وارد مسیر یونسکو شد؟
بر اساس اطلاعات رسمی مرکز میراث جهانی یونسکو، پرونده ایذه با عنوان «چشمانداز طبیعی ـ تاریخی ایذه» در تاریخ پنجم فوریه ۲۰۰۸ از سوی ایران در فهرست آزمایشی میراث جهانی قرار گرفته است.
در معرفی یونسکو، اشکفت سلمان، کولفرح، خونگ اژدر و مجموعهای از دیگر عناصر تاریخی منطقه در این پرونده مورد توجه قرار گرفتهاند. یونسکو این پرونده را در بخش میراث فرهنگی فهرست آزمایشی ایران قرار داده است.
بنابراین، سابقه حضور ایذه در مسیر ثبت جهانی اکنون به حدود ۱۸ سال رسیده است؛ مدت زمانی که طبیعی است پرسشهای بیشتری درباره روند مطالعات، تکمیل مستندات، حفاظت از آثار و مراحل بعدی پرونده ایجاد کند.
فهرست آزمایشی به معنای ثبت جهانی نیست
یکی از نکاتی که در بحث عمومی درباره پرونده ایذه باید مورد توجه قرار گیرد، تفاوت میان فهرست آزمایشی و فهرست میراث جهانی است.
قرار گرفتن یک اثر در فهرست آزمایشی به این معنا نیست که آن اثر ثبت جهانی شده یا ثبت آن قطعی است. بر اساس روند اعلامشده از سوی یونسکو، فهرست آزمایشی مرحلهای است که کشورها آثار دارای ظرفیت را برای بررسیهای بعدی معرفی میکنند و یک اثر برای نامزدی در فهرست میراث جهانی باید ابتدا در فهرست آزمایشی کشور قرار داشته باشد.
از همین رو، پرسش درباره پرونده ایذه باید دقیقتر از این باشد که «چرا ثبت جهانی نشده است؟»
پرسش اساسیتر این است:
پروندهای که از سال ۲۰۰۸ در فهرست آزمایشی قرار دارد، اکنون در چه مرحلهای است و برای ورود به مرحله بعد چه اقداماتی باید انجام شود؟
ثبت جهانی فقط یک عنوان تشریفاتی نیست
برای ایذه، اهمیت ثبت جهانی صرفاً به قرار گرفتن نام شهرستان در فهرست یونسکو محدود نمیشود. ثبت یک میراث در فهرست جهانی مستلزم آن است که ارزشهای برجسته آن در سطح بینالمللی اثبات شود و موضوعاتی مانند اصالت، تمامیت، حفاظت و مدیریت نیز مورد توجه قرار گیرد.
در پرونده ایذه نیز همین موضوع اهمیت دارد؛ زیرا ارزش منطقه تنها به وجود چند نقشبرجسته یا سنگنگاره محدود نمیشود و ارتباط میان آثار تاریخی، بستر طبیعی و چشمانداز فرهنگی منطقه بخشی از موضوع پرونده است.
به همین دلیل، حفاظت از محوطهها و ساماندهی پیرامون آنها را نمیتوان موضوعی جدا از پرونده ثبت جهانی دانست.
ثبت جهانی میتواند معیار توسعه را هم تغییر دهد
یکی از مهمترین بحثها درباره آینده ایذه، رابطه میان توسعه شهری و حفاظت از میراث تاریخی است. اگر روزی پرونده ایذه به مرحله ثبت جهانی برسد، موضوع تنها به خود آثار محدود نخواهد بود و مدیریت و حفاظت از ارزشهای تاریخی و محیط پیرامون نیز اهمیت بیشتری پیدا خواهد کرد.
در نظام میراث جهانی یونسکو، حفاظت از تمامیت و اصالت اثر و وجود سازوکار مناسب مدیریت و حفاظت از الزامات اساسی محسوب میشود. به همین دلیل، توسعه در محدودههای حساس تاریخی باید با شناخت دقیق از ارزشهای میراثی منطقه انجام شود.
این مسئله میتواند بر نوع ساماندهی مسیرهای گردشگری، ساختوسازهای پیرامون محوطهها، تبلیغات محیطی، منظر شهری و حتی نحوه ارائه خدمات گردشگری اثرگذار باشد.
ایذه میتواند یک مقصد باشد، نه فقط چند نقطه گردشگری
یکی از ظرفیتهای مهم ایذه، امکان ایجاد یک شبکه گردشگری تاریخی و طبیعی در سطح شهرستان است. بازدیدکننده میتواند به جای اینکه تنها یک اثر را ببیند و منطقه را ترک کند، با یک برنامه مشخص از مجموعهای از محوطههای تاریخی و طبیعی بازدید کند.
اشکفت سلمان، کولفرح، خونگ اژدر، شمی و دیگر محوطهها میتوانند در قالب یک مسیر گردشگری به یکدیگر متصل شوند؛ مسیری که در کنار میراث تاریخی، طبیعت، فرهنگ بومی، غذا، صنایعدستی و ظرفیتهای اجتماعی منطقه را نیز به گردشگر معرفی کند.
این مدل در صورت برنامهریزی صحیح میتواند مدت ماندگاری گردشگر را افزایش دهد و منافع اقتصادی حاصل از گردشگری را به کسبوکارهای محلی نیز منتقل کند.
اما سؤال اصلی هنوز پابرجاست
در چنین شرایطی، آنچه بیش از وعدههای کلی اهمیت دارد، ارائه اطلاعات دقیق درباره وضعیت امروز پرونده است.
جامعه محلی و فعالان میراث فرهنگی حق دارند بدانند:
پرونده امروز در چه مرحلهای است؟ آخرین مطالعات انجامشده مربوط به چه زمانی است؟ آیا مستندات پرونده بهروزرسانی شده است؟ محدوده نهایی پیشنهادی و حریمهای مرتبط با پرونده در چه وضعیتی قرار دارند؟ برای حفاظت و مدیریت محوطههای تاریخی چه برنامهای تدوین شده است؟ چه اقداماتی برای تکمیل پرونده باقی مانده است؟
و در نهایت:
برنامه زمانی متولیان برای ادامه این مسیر چیست؟
پاسخ به این پرسشها نه یک مطالبه سیاسی، بلکه بخشی از اطلاعرسانی درباره میراث تاریخی شهرستانی است که پرونده آن سالهاست در فهرست آزمایشی میراث جهانی قرار دارد.
تجربه خرمآباد نشان میدهد مسیر ثبت، قابل پیگیری است
ثبت جهانی «محوطههای پیشاتاریخی دره خرمآباد» در سال ۲۰۲۵ نیز نشان داد که پروندههای میراثی ایران میتوانند پس از طی مراحل تخصصی به فهرست میراث جهانی راه پیدا کنند.
یونسکو این مجموعه را در سال ۲۰۲۵ در فهرست میراث جهانی ثبت کرد و در توضیح آن، شش بخش شامل پنج غار و یک پناهگاه صخرهای را معرفی کرده است. همچنین برای این پرونده، سازوکارهای حفاظت، مدیریت، پایش و برنامههای کوتاهمدت، میانمدت و بلندمدت حفاظت مورد توجه قرار گرفته است.
این تجربه نشان میدهد که ثبت جهانی یک فرایند تخصصی است و مجموعهای از مطالعات، مستندات، حفاظت و مدیریت را در کنار ارزش تاریخی اثر میطلبد.
فرصت ایذه فقط ثبت یک نام در یونسکو نیست
اگر پرونده ایذه روزی بتواند مراحل لازم را طی کند، اهمیت آن برای شهرستان میتواند فراتر از عنوان «ثبت جهانی» باشد. چنین اتفاقی میتواند انگیزهای برای ساماندهی بهتر محوطههای تاریخی، توسعه خدمات گردشگری، افزایش معرفی بینالمللی منطقه و شکلگیری کسبوکارهای مرتبط با گردشگری ایجاد کند. اما تحقق این ظرفیت به برنامهریزی وابسته است.
ایذه برای استفاده از ظرفیت تاریخی خود نیازمند یک زنجیره کامل است؛ از حفاظت و مرمت گرفته تا دسترسی، اقامت، آموزش راهنمایان، معرفی آثار، مشارکت جامعه محلی، صنایعدستی و ایجاد خدمات گردشگری. در چنین شرایطی، ثبت جهانی میتواند بخشی از یک برنامه بزرگتر برای توسعه پایدار شهرستان باشد؛ نه اینکه خود بهتنهایی عامل توسعه تلقی شود.
۱۸ سال بعد؛ زمان ارائه یک تصویر روشن از پرونده ایذه
اکنون که حدود ۱۸ سال از قرار گرفتن «چشمانداز طبیعی ـ تاریخی ایذه» در فهرست آزمایشی یونسکو گذشته است، شاید مهمترین مطالبه عمومی این باشد که متولیان میراث فرهنگی، تصویری روشن و مستند از وضعیت فعلی پرونده ارائه کنند. نه برای ایجاد انتظار غیرواقعی درباره زمان ثبت و نه برای نسبتدادن تأخیر به یک دستگاه یا فرد؛ بلکه برای اینکه مردم بدانند این پرونده امروز کجای مسیر قرار دارد.
ایذه ظرفیت تاریخی خود را سالهاست در برابر چشم گردشگران، پژوهشگران و مردم به نمایش گذاشته است. اکنون مسئله اصلی، اثبات ارزش این سرزمین نیست؛ مسئله، شناخت دقیق مسیر باقیمانده برای حفاظت، معرفی و در صورت فراهمشدن همه الزامات، رساندن این میراث به جایگاهی است که ظرفیت تاریخی آن شایسته آن است.
پرونده ایذه در سال ۲۰۰۸ وارد فهرست آزمایشی یونسکو شد. ۱۸ سال بعد، پرسش ساده است: آخرین وضعیت این پرونده چیست و گام بعدی ایذه برای رسیدن به میراث جهانی کدام است؟
خبر مرتبط: زیرساختهای ایذه مناسب ثبت جهانی آثار آن نیست / معماری شهر ایذه مفهومی از معماری اصیل این منطقه ندارد/آثار گردشگری ایذه ارزش ثبت جهانی را دارد
